کلام چهارده معصوم علیه السلام

اگر برای نماز همین عبارات محدود[i][1] و زمان مشخص و ترتیب ویژه نبود، بهتر نبود؟ مثلا هر كس با خدای خودش با زبان خودش و راحت بدون هیچ آداب محدود كننده ای نیایش می كرد بیشتر قربت نصیبمان نمی شد؟

فلسفه نماز فقط شكرگزاری نیست و آثار مهم دیگری نیز دارد . افزون بر این، شكر خداوند وقتی عملی خواهد شد كه آنچه او خواسته است انجام دهیم نه آنچه دلمان می خواهد; چه این كه روح عبادت عبودیت و بندگی است; یعنی تسلیم فرمان بودن . طبیعتا باید انضباط و مقرراتی باشد تا بنده را به آن امتحان كنند و روح بندگی را در او پرورش دهند .

در پاسخ این پرسش كه «چرا نمی توان به جای نماز و روزه هرگونه دلمان خواست خدا را شكر گزاری كنیم » باید گفت:

1 . عبادات تنها جنبه شكرگزاری ندارد و از فلسفه های دیگری نیز برخوردار است .

2 . انسان باید دقیقا جایگاه خود را در هستی، به ویژه در برابر خداوند، بازشناسد و متناسب با آن تصمیم بگیرد و عمل كند; به عبارت دیگر، ابتدا باید جهان بینی خود را درست كرد و موضع خویش را در برابر خدای هستی روشن ساخت . در این جا، دو رویكرد وجود دارد:

الف) موضع اومانیستی

این نگرش در سده های اخیر در اروپا رونق گرفت و به دیگر نقاط جهان نیز سرایت كرد به گونه ای كه بسیاری نادانسته و حتی بدون آشنایی با نام و مفهومش شدیدا تحت تاثیر آن قرار گرفته اند . بر اساس این بینش، انسان به جای خدا می نشیند . هرگونه برنامه و دستورالعمل آسمانی و خدایی را واپس می زند و هرگونه بخواهد تصمیم می گیرد و عمل می كند . طبق این بینش، اگر انسان بخواهد خداپرستی هم بكند، به دلخواه خود و آن سان كه می پسندد عمل می كند نه آن طور كه از ناحیه خداوند تعیین شده است; به عبارت دیگر، در نگرش اومانیستی انسان اصل است . این روش چیزی جز حاكمیت مطلق نفس اماره نیست و مساله ای به نام تكلیف و وظیفه از ناحیه موجودی قدسی و فرابشری به كلی كنار نهاده شده است .

ب) موضع توحیدی

این نگرش بر چند واقعیت مبتنی است:

اول: مالك تمام هستی از جمله انسان خدا است (انا لله) و ما حتی مالك خویش نیز نیستیم .

دوم: تمام هستی به سوی خدا باز می گردد .(وانا الیه راجعون)

سوم: كمال نهایی انسان در عبادت و پیروی از پروردگار است

چهارم: نخستین لازمه عبادت شناخت معبود و بازشناسی این نكته است كه چگونه عبادتی شایسته مقام او است; و چون خداوند بهتر از هركس حقیقت خویش و چگونگی عبادت شایسته را می شناسد، پس او بهتر می تواند ما را به این امر هدایت فرماید . از همین رو، ما را به بهترین نوع عبادات رهنمون می شود .

افزون بر این، در نماز راز و رمز و اهدافی چند نهفته كه بعضی از آن ها عبارت است از:

1 . یاد خدا

انسان موجودی فراموشكار است . بنابراین، هر چند ساعت یك بار، با خواندن نماز خدای سبحان را یاد كرده، متذكر وجود لایتناهای او می شود .

2 . وقتی انسان متذكر خدا بود و خدا را مراقب خویش دید، قهرا از انجام گناه و منكرات شرم می كند . بنابر این، یكی از اهداف نماز جلوگیری از فحشا و منكرات است: «ان الصلوة تنهی عن الفحشاء و المنكر» .

3 . هدف دیگر نماز عبودیت و خشوع و خضوع در پیشگاه مقام ربوبیت است . مؤدب ایستادن، ركوع كردن، جبین به خاك ساییدن، سجده و نشستن دو زانو و . . . همه نشانه های خضوع است . این حق خدای سبحان است كه هر انسانی موظف به ادای آن است . توجه داشته باشید كه این خشوع و خضوع به تدریج در روح و جان ما اثر گذاشته، انسان را در برابر سایر افراد متواضع می كند . امام علی (ع) می فرماید: «ومن تعفیر عتاق الوجوه بالتراب تواضعا ; خدای سبحان نماز را مقرر داشت تا پیشانی از روی تواضع به خاك مالیده شود .» (نهج البلاغه). حضرت فاطمه (س) نیز می فرماید: «جعل الله الصلاة تنزیها لكم من الكبر ; خداوند نماز را مقرر داشت تا دامن انسان را از كبر و منیت پاك گرداند .»

4 . راز دیگری كه در نماز نهفته، تشكیل جماعت ها است . ویل دورانت می نویسد: بر هیچ انسان منصفی پوشیده نیست كه شركت مسلمان ها در نمازهای جماعت روزانه چه اثر خوبی در وحدت و تشكل آن ها دارد . با كمی دقت می توان دریافت كه در سایه همین جماعت ها و جمعه ها انسجام و اتحاد در گروه های مختلف ایجاد می شود و در سایه آن بركات و ارزش هایی وجود دارد، از كارهای عمرانی یك منطقه گرفته تا راه حل سایر مشكلات افراد و جامعه . آنچه ذكر شد، بیانگر این حقیقت است كه یكی از اهداف نماز، پاك و منزه ساختن روح انسان از كبر و منیت است; همچنان كه نماز بازدارنده انسان از لغزش ها و گناهان به شمار می آید . نقش نماز در ساحت روح انسان، مانند نقش نرمش و ورزش در ساحت جسم انسان است . اگر كسی ورزش را برای مدت طولانی ترك كند، كم كم بدنش دچار نوعی سستی و كسالت می شود و چه بسا سلامت خود را از دست می دهد .

بنابراین، انسان باید روزانه یا دست كم هفته ای چند ساعت به راهپیمایی و ورزش بپردازد تا به تدریج جسم را سلامت و شاداب سازد . روح انسان نیز چنین نیازی دارد . باید هر روز این نیایش و سرود مذهبی و اسلامی تكرار گردد تا به تدریج سلامت و شادابی روح انسان در سایه یاد حق احراز گردد .

5 . برای این كه در نماز، به ویژه در ركوع و سجود، حالت خشوع و خضوع فراموش نشود، شایسته است قبل از نماز با خود پیمان بندیم كه به غیر خدا توجه نكنیم و نیز در حین نماز با مراقبت شدید نگذاریم ذهن ما به انحراف كشیده شود . به تدریج آثار مثبت و مفید پایبندی بر این نكته آشكار می گردد . برای پایدار ماندن حالت خضوع در نماز رعایت نكات زیر ضرورت دارد:

الف) نماز خواندن در محیط آرام و بی سر و صدا

ب) برطرف ساختن موانع; چنان كه نماز در برابر عكس، در باز، آتش و آیینه كراهت دارد .

ج) در حال نشاط و اعتدال نماز خواندن . خواب آلودگی، گرسنگی زیاد، محیط خیلی گرم یا خیلی سرد و . . . مانع از حضور دل خواهد شد .

از نگاه روان شناختی و جامعه شناسی نیز به تجربه ثابت شده است، حداقل نظم در زندگی فردی و التزام به قانون در رفتار اجتماعی موجب فرهنگ سازی هنجارها می شود; از ناهنجاری ها می كاهد و در بهره وری بهینه از فرصت ها برای رشد مادی و معنوی سودمند است . ناگفته نماند برپایی نماز با آداب خاص حداقل چیزی است كه باید فرد مسلمان رعایت كند; چنان كه رعایت قانون حداقل چیزی است كه یك شهروند انتظار می رود . بی تردید هر قدر انسان بتواند بیش تر با خداوند مناجات كند، بهره معنوی بیش تری می برد و برای این منظور وقت مشخص و حالت خاص مطرح نیست . هرگاه نشاطی داشت و با هر زبانی می تواند با خدای خویش نیایش كند و حتی از راه تفكر برترین عبادت ها را انجام دهد .

«الذین یذكرون الله قیاما و قعودا و علی جنوبهم و یتفكرون فی خلق السموات والارض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار; [خردمندان] همانان كه خدا را [در همه احوال] ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می كنند و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند [كه:] پروردگارا، این ها را بیهوده نیافریده ای، منزهی تو پس ما را از عذاب آتش دوزخ در امان بدار .» [ii][2]

[iii][1] پرسمان > فروردین 1382، شماره 7 > ما و شما

[iv][2] آل عمران (3): 191 .